Ένα δημογραφικό στοίχημα που ήδη έχει αρχίσει – Τι δείχνουν οι αριθμοί και ποια χωριά κινδυνεύουν περισσότερο
Υπάρχουν ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν με βεβαιότητα και ένα από αυτά είναι το τι θα συμβεί στα χωριά των Σερρών μέχρι το 2046.
Μπορούμε όμως να κοιτάξουμε τους αριθμούς, να δούμε την πορεία των τελευταίων ετών και να αναρωτηθούμε κάτι πολύ συγκεκριμένο:
Αν συνεχιστεί η σημερινή δημογραφική τάση, πώς θα είναι τα χωριά των Σερρών σε είκοσι χρόνια;
Η απάντηση δεν είναι ευχάριστη.
Και ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο το μέλλον. Έχει ήδη ξεκινήσει.
Από τους 176.430 στους 151.317 κατοίκους
Η τελευταία Απογραφή Πληθυσμού της ΕΛΣΤΑΤ έδωσε μια ξεκάθαρη εικόνα. Η Περιφερειακή Ενότητα Σερρών είχε το 2011 176.430 μόνιμους κατοίκους. Το 2021 είχαν απομείνει 151.317. Σε μία δεκαετία χάθηκαν 25.113 άνθρωποι, δηλαδή το 14,2% του πληθυσμού.
Και η απώλεια δεν ήταν ίδια σε όλες τις περιοχές. Ορισμένοι δήμοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με πολύ μεγαλύτερη συρρίκνωση. Ο Δήμος Νέας Ζίχνης, για παράδειγμα, από 12.397 κατοίκους το 2011 έπεσε στους 8.267 το 2021. Μιλάμε για μείωση 33,3%.
Ο Δήμος Ηράκλειας έχασε το 25,7% του πληθυσμού του, η Αμφίπολη 21,9%, ο Εμμανουήλ Παππάς 21%, η Βισαλτία 19,9% και η Σιντική 16,4%. Ακόμη και ο Δήμος Σερρών, που συγκεντρώνει τον μεγαλύτερο αστικό πληθυσμό της Περιφερειακής Ενότητας, κατέγραψε μείωση από 76.817 σε 74.004 κατοίκους.
Το 2046 δεν είναι τόσο μακριά
Το 2046 ακούγεται μακρινό, ωστόσο δεν είναι. Για ένα παιδί που γεννιέται σήμερα, το 2046 θα είναι στην ηλικία των 20 ετών. Για έναν σημερινό 40άρη, θα είναι στην ηλικία των 60. Για έναν σημερινό 60άρη, θα είναι τα 80. Και αυτό είναι σημαντικό όταν μιλάμε για τα χωριά.
Γιατί η δημογραφική εικόνα ενός τόπου δεν αλλάζει από τη μια μέρα στην άλλη. Αυτό που συμβαίνει σήμερα στην ηλικιακή πυραμίδα ενός χωριού επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το πώς θα είναι το χωριό σε μία και δύο δεκαετίες.
Λιγότερα παιδιά, περισσότεροι ηλικιωμένοι
Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για την Κεντρική Μακεδονία δείχνουν καθαρά προς ποια κατεύθυνση κινείται η ηλικιακή σύνθεση του πληθυσμού.
Μεταξύ 2011 και 2021:
- Οι ηλικίες 0-9 μειώθηκαν κατά 22%,
- Οι ηλικίες 20-29 μειώθηκαν κατά 16,8%,
- Οι ηλικίες 30-39 μειώθηκαν κατά 26,5%,
- Οι ηλικίες 50-59 αυξήθηκαν κατά 12,3%,
- Οι ηλικίες 60-69 αυξήθηκαν κατά 15,4%,
- Ενώ οι άνθρωποι ηλικίας 80 ετών και άνω αυξήθηκαν κατά 43%.
Αυτή είναι μία σημαντική πληροφορία για το μέλλον. Δεν έχουμε απλώς λιγότερους κατοίκους. Έχουμε διαφορετικό πληθυσμό. Λιγότερα παιδιά. Λιγότερους νέους ενήλικες και περισσότερους ηλικιωμένους. Και αυτό αλλάζει ολόκληρη τη λειτουργία ενός χωριού.
Και μετά έρχονται οι γεννήσεις
Τα στοιχεία του Δήμου Σερρών για το 2024 δίνουν ακόμη μία διάσταση. Μέσα σε έναν χρόνο καταγράφηκαν: 321 γεννήσεις και 917 θάνατοι.
Δηλαδή 596 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις μέσα σε έναν χρόνο!
Και η εικόνα δεν είναι αποτέλεσμα μίας μόνο χρονιάς.
Οι γεννήσεις ήταν:
- 408 το 2021
- 392 το 2022
- 309 το 2023
- 321 το 2024
Την ίδια περίοδο οι θάνατοι ήταν:
- 1.019 το 2021
- 991 το 2022
- 874 το 2023
- 917 το 2024.
Αυτό σημαίνει ότι το δημογραφικό πρόβλημα δεν δημιουργείται μόνο επειδή κάποιοι νέοι φεύγουν. Ο πληθυσμός μειώνεται και επειδή οι γεννήσεις δεν επαρκούν για να αντικαταστήσουν τις απώλειες.
Τι σημαίνει αυτό για ένα χωριό;
Ένα χωριό δεν χρειάζεται να μηδενίσει τον πληθυσμό του για να αντιμετωπίσει πρόβλημα. Μπορεί να έχει ακόμη 300 ή 500 κατοίκους και παρ' όλα αυτά να έχει αρχίσει να αλλάζει δραματικά.
Αν οι περισσότεροι είναι άνω των 60 ετών και υπάρχουν ελάχιστες οικογένειες με παιδιά, το χωριό μπορεί να εμφανίζεται σήμερα «ζωντανό», αλλά να έχει μπροστά του μια πολύ δύσκολη δημογραφική δεκαετία.
Και τότε αρχίζουν να εμφανίζονται αλυσιδωτές συνέπειες. Λιγότερα παιδιά σημαίνει λιγότεροι μαθητές. Λιγότεροι μαθητές σημαίνει πίεση στις σχολικές μονάδες. Λιγότερες οικογένειες σημαίνει μικρότερη κατανάλωση. Μικρότερη κατανάλωση σημαίνει δυσκολότερη επιβίωση για καταστήματα και υπηρεσίες. Και όταν μειώνονται οι υπηρεσίες, γίνεται ακόμη λιγότερο ελκυστικό για μια νέα οικογένεια να εγκατασταθεί εκεί. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος.
Ποια χωριά κινδυνεύουν περισσότερο;
Δεν είναι δυνατόν να πούμε σήμερα με βεβαιότητα ότι ένα συγκεκριμένο χωριό «θα ερημώσει» μέχρι το 2046. Αυτό θα ήταν μία αυθαίρετη πρόβλεψη.
Μπορούμε όμως να εντοπίσουμε τα χαρακτηριστικά που κάνουν έναν οικισμό περισσότερο ευάλωτο.
Για παράδειγμα:
1. Πολύ μικρός πληθυσμός
Ένα χωριό με 50 ή 80 κατοίκους έχει πολύ μικρότερη δημογραφική αντοχή από έναν οικισμό με αρκετές εκατοντάδες κατοίκους.
2. Μεγάλη συγκέντρωση ηλικιωμένων
Όσο μεγαλύτερο είναι το ποσοστό των κατοίκων μεγαλύτερης ηλικίας, τόσο δυσκολότερη γίνεται η φυσική ανανέωση του πληθυσμού.
3. Λίγες οικογένειες με παιδιά
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο για το μέλλον.
4. Απουσία εργασίας
Ένα χωριό μπορεί να έχει όμορφο περιβάλλον, αλλά αν οι νέοι πρέπει να μετακινούνται καθημερινά για να εργαστούν ή να φύγουν οριστικά, η πληθυσμιακή βάση συρρικνώνεται.
5. Απόσταση από βασικές υπηρεσίες
Υγεία, σχολείο, συγκοινωνία και καθημερινές υπηρεσίες επηρεάζουν άμεσα το αν μια οικογένεια θα επιλέξει να παραμείνει ή να εγκατασταθεί σε έναν μικρό οικισμό.
Η μεγάλη διαφορά: πόλη και χωριά
Εδώ υπάρχει μία κρίσιμη λεπτομέρεια. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε τις Σέρρες σαν να είναι ένας ενιαίος πληθυσμός. Η πόλη των Σερρών έχει διαφορετικές δυνατότητες από ένα μικρό χωριό της Ηράκλειας, της Νέας Ζίχνης, της Βισαλτίας ή της Σιντικής.
Η πόλη συγκεντρώνει υπηρεσίες, εκπαίδευση, εμπόριο, υγεία και θέσεις εργασίας. Ένα μικρό χωριό μπορεί να εξαρτάται από όλα αυτά. Γι' αυτό η δημογραφική συρρίκνωση στην ύπαιθρο μπορεί να είναι πολύ πιο έντονη και να έχει διαφορετικές συνέπειες.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο ερώτημα για τις επόμενες δύο δεκαετίες: Θα παραμείνουν τα χωριά απλώς τόποι κατοικίας ηλικιωμένων ή μπορούν να ξαναγίνουν τόποι εγκατάστασης νέων ανθρώπων;
Το αισιόδοξο σενάριο υπάρχει
Η ιστορία δεν έχει τελειώσει. Το γεγονός ότι ένας τόπος χάνει πληθυσμό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να ανακάμψει.
Υπάρχουν χωριά που μπορούν να αξιοποιήσουν τον τουρισμό, την αγροτική παραγωγή, την τηλεργασία, τη γειτνίαση με μεγαλύτερα αστικά κέντρα ή φυσικά πλεονεκτήματα όπως η λίμνη Κερκίνη και οι ορεινές περιοχές.
Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που θα ήθελαν να επιστρέψουν στον τόπο τους, εφόσον υπάρχουν δουλειές, υποδομές και αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής.
Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι μόνο να αυξηθούν οι γεννήσεις. Είναι να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον στο οποίο ένας νέος άνθρωπος θα μπορεί να επιλέξει να μείνει. Και ένας άνθρωπος που έφυγε να μπορεί να επιστρέψει.
Το απαισιόδοξο σενάριο
Αν αντίθετα συνεχιστούν για πολλά χρόνια οι ίδιες τάσεις με λιγότερες γεννήσεις, γήρανση και έξοδος νεότερων ηλικιών, τότε το 2046 αρκετά χωριά των Σερρών πιθανότατα θα είναι μικρότερα και ηλικιακά πολύ διαφορετικά από σήμερα.
Σε κάποιους μικρούς οικισμούς μπορεί να υπάρχουν πλέον ελάχιστες οικογένειες με παιδιά. Άλλοι μπορεί να κατοικούνται κυρίως από ηλικιωμένους. Και κάποιοι πολύ μικροί οικισμοί μπορεί να έχουν φτάσει σε σημείο όπου η μόνιμη κατοίκηση θα είναι εξαιρετικά περιορισμένη.
Αυτό δεν είναι πρόβλεψη ότι «όλα τα χωριά θα ερημώσουν».
Είναι το σενάριο που προκύπτει αν οι σημερινές δημογραφικές τάσεις δεν αλλάξουν.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι το 2046
Ίσως τελικά το ερώτημα δεν είναι «Τι θα απογίνουν τα χωριά των Σερρών σε 20 χρόνια;». Το ερώτημα είναι: «Τι θα κάνουμε τα επόμενα πέντε χρόνια ώστε να μην φτάσουμε εκεί;»
Γιατί το 2046 δεν θα αποφασιστεί το 2046. Θα αποφασιστεί από τις επιλογές που θα γίνουν σήμερα. Από το αν ένας νέος θα βρει δουλειά στις Σέρρες. Από το αν μία οικογένεια θα μπορέσει να μεγαλώσει τα παιδιά της σε ένα χωριό. Από το αν θα υπάρχει σχολείο. Από το αν θα υπάρχει γιατρός. Από το αν θα υπάρχει συγκοινωνία.
Από το αν ένα σπίτι που σήμερα παραμένει κλειστό μπορεί να ξαναγεμίσει ζωή. Και από το αν οι Σέρρες μπορούν να μετατρέψουν ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματά τους σε ευκαιρία.
Οι αριθμοί χτυπούν το καμπανάκι
Η Περιφερειακή Ενότητα Σερρών έχασε 25.113 κατοίκους μέσα σε μία δεκαετία. Ορισμένοι δήμοι έχασαν πάνω από το ένα πέμπτο του πληθυσμού τους.
Η Κεντρική Μακεδονία γερνάει, με τις μικρότερες ηλικίες να μειώνονται και τις πολύ μεγάλες ηλικίες να αυξάνονται σημαντικά. Και στον Δήμο Σερρών, τα στοιχεία του 2024 έδειξαν 321 γεννήσεις έναντι 917 θανάτων. Αυτοί οι αριθμοί δεν μπορούν να μας πουν ακριβώς πώς θα είναι κάθε χωριό το 2046.
Μπορούν όμως να μας πουν κάτι πολύ σημαντικό, Αν δεν αλλάξει κάτι, τα χωριά των Σερρών του 2046 δεν θα είναι τα ίδια χωριά που γνωρίζουμε σήμερα.
Το αν θα είναι μικρότερα, γηραιότερα και πιο άδεια ή αν θα καταφέρουν να προσελκύσουν ξανά νέους ανθρώπους, είναι το μεγάλο στοίχημα των επόμενων ετών.
Και ίσως αυτή να είναι η τελευταία περίοδος κατά την οποία υπάρχει πραγματικός χρόνος για να αλλάξει η πορεία.
Δημοσίευση σχολίου