52 χρόνια από την εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο και 50 από τη θαρραλέα συμμετοχή της Ελλάδας στην Eurovision

Με αφορμή τη μαύρη επέτειο του Ελληνισμού, αξίζει η υπενθύμιση της θαρραλέας και ηρωικής συμμετοχής της Ελλάδας στο διαγωνισμό της Eurovision του 1976 - Γράφει ο Απόστολος Αρβανίτης

Γράφει ο Απόστολος Αρβανίτης - προϊστάμενος του Τμήματος Γεωθερμίας και Ιαματικών Φυσικών Πόρων της ΕΑΓΜΕ

20 Ιουλίου - 16 Αυγούστου 1974: Συμπληρώνονται 52 χρόνια από την Τουρκική εισβολή στην Κύπρο και την παράνομη κατοχή, έως σήμερα, μεγάλου μέρους της Μεγαλονήσου. Με αφορμή αυτή τη μαύρη επέτειο του Ελληνισμού, αξίζει η υπενθύμιση της θαρραλέας και ηρωικής συμμετοχής της Ελλάδας στο διαγωνισμό της Eurovision του 1976 (προ 50 ετών) με ένα τραγούδι που αποτελεί μοιρολόι-διαμαρτυρία-καταγγελία για την εισβολή του "Αττίλα" ("Αττίλας 1" και "Αττίλας 2").

Χάγη, 3 Απριλίου 1976: Η Ελλάδα, μετά την απουσία της το 1975 λόγω των γεγονότων στην Κύπρο, συμμετείχε στο διαγωνισμό της Eurovision με το τραγούδι "Παναγιά μου, Παναγιά μου" με ερμηνεύτρια τη Μαρίζα Κωχ. Τόσο η ερμηνεύτρια όσο και το τραγούδι αποτελούσαν προσωπική επιλογή του Μάνου Χατζηδάκι, που ήταν τότε διευθυντής του Τρίτου Προγράμματος. Η συμμετοχή της Ελλάδας, και ιδιαίτερα της ερμηνεύτριας, ήταν κυριολεκτικά ηρωική. Η αναδρομή στα γεγονότα της εποχής το αποδεικνύει.

Το 1975 η Τουρκία συμμετείχε για πρώτη φορά στη Eurovision, ενώ η Ελλάδα αρνήθηκε να λάβει μέρος σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την εισβολή του "Αττίλα" στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974.

Το 1976 ο Μάνος Χατζιδάκις, που ήταν Διευθυντής του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, πίστευε ότι η Ελλάδα έπρεπε να χρησιμοποιήσει τον Ευρωπαϊκό διαγωνισμό τραγουδιού για να διαμαρτυρηθεί σε διεθνές επίπεδο για την Τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Επέλεξε ως εκπρόσωπο της Ελλάδας τη Μαρίζα Κωχ και της τηλεφώνησε προκειμένου να της αναθέσει τη σύνθεση και ερμηνεία ενός τραγουδιού-θρήνου για την Κύπρο. Η Μαρίζα Κωχ, η οποία γνώριζε καλά και υπηρέτησε την παραδοσιακή μουσική, είπε το "ναι". Το τραγούδι γράφτηκε σε ένα βράδυ...δια τηλεφώνου.

Σε συνέντευξή της, η Μαρίζα Κωχ αποκάλυψε ότι ο Μάνος Χατζηδάκις της τηλεφώνησε ξαφνικά 10:00 το βράδυ και της είπε ξεκάθαρα ότι ήθελε το τραγούδι-μοιρολόι για την Τουρκική εισβολή στην Κύπρο μέσα σε ένα βράδυ προκειμένου να κατοχυρωθεί η συμμετοχή της Ελλάδας στο διαγωνισμό της Eurovision. Η Μαρίζα Κωχ αποφάσισε να χρησιμοποιήσει Ηπειρώτικο δημοτικό τραγούδι-μοιρολόι ως refrain (επωδό) και τηλεφώνησε στο στιχουργό Μιχάλη Φωτιάδη, που βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη, και του είπε την ιδέα της. Ο Μιχάλης Φωτιάδης συμφώνησε και όλο το βράδυ, μέσω τηλεφώνου, γράφονταν οι στίχοι. Η Μαρίζα Κωχ επισκέφτηκε το Μάνο Χατζηδάκι στο σπίτι του στις 10:00 το πρωί, όπως είχαν συμφωνήσει, με μια πρόχειρη ηχογράφηση του τραγουδιού. Ο Μάνος Χατζηδάκις, ενθουσιασμένος, κατοχύρωσε τη συμμετοχή στο διαγωνισμό.

Η ΕΡΤ ανέθεσε στον σκηνοθέτη Κώστα Φέρρη να γυρίσει το μουσικό video clip του τραγουδιού. Η Μαρίζα Κωχ και οι λοιποί συντελεστές ταξίδεψαν στην Καστροπολιτεία του Μυστρά, όπου και πραγματοποιήθηκαν τα γυρίσματα.

Το αυθεντικό μουσικό video clip του τραγουδιού "Παναγιά μου, Παναγιά μου", παραγωγής 1976:

Το video clip του τραγουδιού παίχτηκε στο εξωτερικό και, τότε, ξεκίνησαν οι έντονες αντιδράσεις των Τούρκων. H Τουρκία αρνήθηκε να συμμετάσχει στο διαγωνισμό της Eurovision σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Οι αντιδράσεις των Τούρκων μεταναστών από διάφορα Κράτη της Ευρώπης κορυφώθηκαν με συγκέντρωση διαμαρτυρίας στη Χάγη, έξω από το χώρο διεξαγωγής του φεστιβάλ (Nederlands Congresgebouw, σήμερα World Forum), απαιτώντας να μην εμφανιστεί το τραγούδι. Σύμφωνα με τον Τύπο, περίπου 60.000 διαδηλωτές συμμετείχαν στη συγκέντρωση.

Χάγη, 3 Απριλίου 1976 - Βραδιά τελικού του 21ου Ευρωπαϊκού διαγωνισμού τραγουδιού της Eurovision: Η Μαρίζα Κωχ ήταν έτοιμη να εμφανιστεί "επί σκηνής". Όπως αποκάλυψε η ίδια σε συνεντεύξεις της, την πλησίασε άνθρωπος της ασφάλειας του κτιρίου και της είπε ότι δεν μπορούσε να βγει στη σκηνή γιατί υπήρχε πληροφορία για ελεύθερο σκοπευτή. Οπότε, στην επιμονή της να τραγουδήσει, υποχρεώθηκε να υπογράψει επί τόπου ότι βγαίνει με δική της ευθύνη. Αναφορικά μ' αυτή την θαρραλέα απόφασή της δήλωσε σε τηλεοπτική της συνέντευξη: "Δεν νομίζω ότι ήταν δική μου η παλικαριά. Όποιος άλλος και να ήταν, με τον καημό που είχαμε, ήταν το καλύτερο που μπορούσαμε να κάνουμε. Δεν σκέφτηκα τίποτα. Ούτε το παιδί μου που θα άφηνα πίσω δεν σκέφτηκα…".

Έτσι η Μαρίζα Κωχ βρέθηκε στη σκηνή και με διευθυντή ορχήστρας τον Μάικ Ροζάκη ερμήνευσε το "Παναγιά μου, Παναγιά μου", εξιστορώντας τις θηριωδίες των Τούρκων στον Κυπριακό Ελληνισμό. Όμως, όχι μόνο το τραγούδι αλλά και η ενδυμασία της δήλωνε πένθος και θρήνο. Φορούσε ένα σκούρο πένθιμο φόρεμα και ένα βυζαντινό κόσμημα στο λαιμό. Οι οδηγίες του Μάνου Χατζιδάκι δεν αφορούσαν μόνο την ερμηνεία, αλλά και το όλο στήσιμο πάνω στη σκηνή. "Μόνο στο τέλος του τραγουδιού, στην τελευταία κορόνα, να απλώσεις τα χέρια για να φανεί το πένθος μας για την Κύπρο" της είχε πει, όπως και έγινε.

Η Τουρκική τηλεόραση (TRT), που αναμετέδιδε κανονικά το διαγωνισμό της Eurovision 1976, δεν μετέδωσε την ελληνική συμμετοχή "Παναγιά μου, Παναγιά μου", διέκοψε και εκείνη την ώρα παρουσίασε ψυχαγωγικό πρόγραμμα (χορό της κοιλιάς) και εθνικιστικό άσμα.

Η Ελλάδα στο διαγωνισμό της Eurovision 1976 κατέλαβε την 13η θέση συγκεντρώνοντας 20 βαθμούς, αφού οι χώρες πήραν ξεκάθαρα πολιτική θέση. Το Ηνωμένο Βασίλειο έδωσε μηδέν (0), ενώ οι 20 βαθμοί συγκεντρώθηκαν από τους οκτώ (08) που έλαβε από τη Γαλλία, πέντε (5) από την Ιταλία, τέσσερις (4) από τη Φινλανδία, δύο (2) από το Βέλγιο κι έναν (1) από την Πορτογαλία. Παρά το γεγονός ότι το τραγούδι "Παναγιά μου, Παναγιά μου" δεν ήταν μέσα στην πρώτη 10δα του διαγωνισμού, έτυχε θερμής υποδοχής από κριτικούς του εξωτερικού ως ένα εξαίρετο δείγμα παραδοσιακής μουσικής με σύγχρονη διασκευή. Η θέση, πάντως, που θα κατελάμβανε το τραγούδι ήταν το τελευταίο που απασχολούσε τους συμμετέχοντες στην ελληνική αποστολή.

Μετά την επιστροφή της αποστολής στην Ελλάδα και τα αρνητικά σχόλια για τη χαμηλή θέση και την απευθείας ανάθεση του τραγουδιού στη Μαρίζα Κωχ, ο Μάνος Χατζιδάκις απέστειλε στον Τύπο σχετική επιστολή, όπου ανέφερε:

"Διάβασα πολλές επικρίσεις εναντίον της Ραδιοφωνίας, για το ότι δεν εναρμονίστηκε με το επίπεδο της Eurovision και για το ότι δεν έγινε "δημοκρατικότερα" η επιλογή, ώστε "να πετύχουμε". Πουθενά δε διάβασα τη μόνη, τη μία και τη σωστή άποψη. Ότι δε διαθέτουμε ηλίθιο τραγούδι και είμαστε μια χώρα που έχει τεράστια και αξιόλογη μουσική παράδοση. Λάβαμε μέρος, διότι έπρεπε να δηλώσουμε παρουσία. Διαλέξαμε ένα τραγούδι που μας ταιριάζει και δε μας έκαμε εκ των υστέρων να ντραπούμε. Αν πετυχαίναμε, ίσως να ντρεπόμουν, μια κι εγώ προσωπικά σαν υπεύθυνος, πρώτη φορά συνειδητοποίησα το επίπεδο του θορυβώδους αυτού διαγωνισμού".

Παρά τη σχετικά χαμηλή θέση της Ελλάδας στη βαθμολογία, ο στόχος του Μάνου Χατζιδάκι και της Μαρίζας Κωχ είχε επιτευχθεί.
Σήμερα, 50 χρόνια μετά, πόσο επίκαιρη είναι η γραπτή απάντηση του Μάνου Χατζηδάκι!
Πόσος ηρωισμός και θάρρος υπήρχε, ώστε παρά τις διαμαρτυρίες και τις απειλές των Τούρκων, το τραγούδι-μοιρολόι για την εισβολή του "Αττίλα" στην Κύπρο να εμφανισθεί στη Eurovision 1976 στη Χάγη και να αποτελέσει διεθνή διαμαρτυρία-καταγγελία!

Ακολουθούν οι στίχοι του τραγουδιού

"Παναγιά μου, Παναγιά μου"
Κάμπος γεμάτος πορτοκάλια, όι-όι μάνα μ',
που πέρα ως πέρα απλώνετ' η ελιά
Γύρω χρυσίζουν τ' ακρογιάλια, όι-όι μάνα μ',
και σε θαμπώνει, θαμπώνει η αντηλιά.
Στον τόπο αυτό όταν θα πάτε, όι-όι μάνα μ',
σκηνές αν δείτε, αν δείτε στη σειρά,
δε θα 'ναι κάμπινγκ για τουρίστες, όι-όι μάνα μ',
θα 'ναι μονάχα, μονάχα προσφυγιά.
Παναγιά μου, Παναγιά μου, παρηγόρα την καρδιά μου!
Παναγιά μου, Παναγιά μου, παρηγόρα την καρδιά μου!
Κι αν δείτε ερείπια γκρεμισμένα, όι-όι μάνα μ',
δεν θα 'ναι απ' άλλες, απ' άλλες εποχές,
από ναπάλμ θα 'ναι καμένα, όι-όι μάνα μ',
θα 'ναι τα μύρια χαλάσματα του χτες.
Κι αν δείτε γη φρεσκοσκαμμένη, όι-όι μάνα μ',
δεν θα 'ναι κάμπος, 'ναι κάμπος καρπερός,
σταυροί θα είναι φυτεμένοι, όι-όι μάνα μ',
που τους σαπίζει, σαπίζει ο καιρός.
Παναγιά μου, Παναγιά μου, παρηγόρα την καρδιά μου!
Παναγιά μου, Παναγιά μου, παρηγόρα την καρδιά μου!

Video με ολόκληρο τον τελικό της Eurovision 1976:

Η Ελληνική συμμετοχή είναι από το 46:55 έως το 51:16, ενώ η βαθμολογία των Kρατών είναι από το 1:33:51 έως το 2:01:07.

Συνεντεύξεις της Μαρίζας Κωχ για το "Παναγιά μου, Παναγιά μου" και τη συμμετοχή της στη Eurovision 1976:

Συνέντευξη στην ΕΡΤ1:

Η Μαρίζα Κωχ μιλά στον Alpha (2025) και θυμάται όταν τραγούδησε για την Κύπρο υπό την απειλή σκοπευτή

Η Μαρίζα Κωχ μιλά στην εκπομπή "Καλύτερα δε γίνεται" (2024) του Alpha και σημειώνει ότι στο "Παναγιά μου, Παναγιά μου" θα συμπλήρωνε τους εξής στίχους:

"Πενήντα χρόνια μετρημένα έχουν περάσει,
αιμορραγούνε παλιές και νέες πληγές,
όλου του κόσμου η ιστορία έχει αλλάξει,
και για την Κύπρο στέλνουν μονάχα ευχές.
Παναγιά μου, Παναγιά μου
παρηγόρα την καρδιά μου!"